St Deiniol

Mae'r eglwys wedi'i chysegru i Sant Deiniol, un o seintiau cynnar mwyaf dylanwadol Gwynedd, ac mae ei chysylltiad â'i llinach yn rhoi ymdeimlad dwfn o dreftadaeth i'r safle. Ym 1968, cydnabuwyd pwysigrwydd yr eglwys a'i rhestru fel adeilad Gradd II. Ailadeiladwyd Sant Deiniol yn llwyr ym 1843 ger safle'r hen eglwys gan J G Weightman ac E M Hadfield o Sheffield.

Mae'r bedyddfaen o garreg wedi'i ddyddio 1665. Yn y Gangell mae ffenestr wydr lliw pedwar golau sy'n arddangos testun y litani. Mae'r olinwaith uwchben yn ymledu fel ffan, gan lenwi'r gofod â symbolaeth Gristnogol. Mae wal ddeheuol corff yr eglwys yn cynnwys dwy ffenestr goffa o wydr lliw.

Ar wal ogleddol corff yr eglwys fe welwch gopi o'r paentiad o 'Hances Santes Veronica' gan yr arlunydd Awstriaidd/Tsiec, Gabriel Cornelius Ritter von Maxx (1840-1915), a baentiwyd ym 1874. Gwyddys bod Maxx wedi defnyddio 14 lliw i gael y rhith optegol o lygaid Crist yn agor ac yn cau, yn dibynnu ar y goleuo neu'r ongl rydych chi'n edrych arno – tybed a allwch chi arsylwi'r rhyfeddod hwn?

Mae rhestr o reithoriaid a churadiaid y plwyf rhwng 1357 a 1991 i’w gweld yno hefyd. Y tu allan i'r porth mae pâr o stoups, sef cerrig siâp powlen i ddal dŵr sanctaidd, yn ôl pob tebyg o'r eglwys wreiddiol.

Mae'r gloch yn dyddio o'r 1930au.

Mae'r fynwent yn helaeth ac mae'n cynnwys pedair ywen hynafol, gyda dwy wedi'u cadarnhau i fod tua 2,000 o flynyddoedd oed. Mae'r bardd adnabyddus, W J Gruffydd (1881-1954) o Fethel, awdur y gerdd ‘Ywen Llanddeiniolen’, wedi'i gladdu gerllaw'r coed hyn.  Cynigir cymorth i leoli beddau eich hynafiaid trwy drefniant ymlaenllaw. (Ebost: bjdinas@gmail.com)

O ben pellaf y fynwent, gellir gweld panorama trawiadol sy'n cwmpasu mynyddoedd Eryri, caer Oes yr Haearn Dinas Dinorwig, Yr Eifl, Bae Caernarfon, ac yn ymestyn dros Ynys Môn a Mynydd Caergybi. Mae’r olygfa’n werth ei gweld.

Mae Ffynnon Deiniol wedi'i lleoli wrth droed y llethr islaw'r eglwys. Mae ei lleoliad union yn parhau i fod yn anhysbys.